Hà Nội hướng ra sông Hồng: Giá trị quy hoạch không chỉ nằm ở đại lộ và những tòa nhà

Từ đô thị quay lưng đến khát vọng hướng ra sông Hồng

Trong lịch sử hình thành và phát triển, sông Hồng luôn giữ vai trò đặc biệt đối với Hà Nội. Dòng sông không chỉ gắn với giao thương, sinh kế và văn hóa của cư dân Thăng Long mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến cách tổ chức không gian đô thị. Tuy nhiên, những rủi ro từ lũ lụt từng khiến thành phố phải lựa chọn mô hình phát triển có sự ngăn cách nhất định với dòng sông.

Tại tọa đàm chuyên môn “Sông Hồng – Biểu tượng phát triển mới của Thủ đô”, GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, cho rằng việc đô thị từng quay lưng ra sông là cách ứng xử phù hợp với điều kiện tự nhiên trong quá khứ. Là người từng tham gia cuộc chống lũ lịch sử năm 1971, ông nhìn nhận rõ những thách thức mà dòng sông đặt ra đối với sự phát triển của Hà Nội.

Trong bối cảnh hiện nay, định hướng đưa sông Hồng trở thành trục phát triển mới mở ra cơ hội thay đổi mối quan hệ giữa đô thị và dòng sông. Tuy nhiên, theo ông Ngọc, quá trình này cần kết hợp kinh nghiệm lịch sử với những thành tựu khoa học, công nghệ để giải quyết tốt hơn bài toán quản lý dòng chảy, đồng thời khai thác các giá trị cảnh quan và văn hóa đã hình thành qua nhiều thế hệ.

Như vậy, việc Hà Nội hướng ra sông Hồng không đơn thuần là thay đổi hướng phát triển của các công trình kiến trúc. Đây còn là cơ hội tổ chức lại không gian đô thị trên cơ sở thích ứng với điều kiện tự nhiên và kết nối tốt hơn giữa hai bờ.

Đại lộ ven sông không nên trở thành rào cản mới

Theo KTS Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam, quy hoạch phân khu sông Hồng đã xác định dòng sông là trục trung tâm trong định hướng phát triển khu vực hai bên bờ. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc xây dựng liên tục các dãy công trình cao tầng dọc theo dòng sông. Những khu vực bãi sông, bãi giữa và các làng nghề ven sông cần được xem xét như những thành phần quan trọng của cấu trúc đô thị, thay vì chỉ là quỹ đất chờ khai thác.

Đặc biệt, không gian bãi sông có vai trò đối với dòng chảy, khả năng thấm nước và thích ứng với biến đổi khí hậu. Vì vậy, mọi phương án phát triển cần tính toán đầy đủ các tác động liên quan đến thoát lũ và an toàn của thành phố. Việc tạo dựng cảnh quan mới phải được đặt trong giới hạn cho phép của điều kiện thủy văn, thay vì chỉ xuất phát từ nhu cầu mở rộng không gian xây dựng.

Từ góc độ tổ chức giao thông, KTS Trần Minh Tuấn, đại diện Nhóm nghiên cứu Không gian mặt nước Hà Nội, đặt ra một vấn đề đáng chú ý: những tuyến đường lớn ven sông có thể trở thành rào cản nếu thiếu các kết nối phù hợp. Khi đó, dù đô thị có thêm hạ tầng hiện đại, người dân ở phía trong đê vẫn có thể gặp khó khăn khi muốn tiếp cận bờ sông.

Theo ông Tuấn, một đô thị thực sự hướng sông phải tạo điều kiện để người dân đến với dòng sông bằng nhiều phương thức khác nhau. Hệ thống giao thông công cộng, đường đi bộ, xe đạp và các hành lang kết nối qua đê cần được nghiên cứu đồng bộ, bảo đảm không gian ven sông trở thành một phần của đời sống thường nhật.

Đây cũng là điểm khác biệt giữa một tuyến đường cảnh quan và một không gian công cộng có giá trị sử dụng thực tế. Nếu chỉ thuận tiện cho phương tiện cơ giới hoặc những công trình nằm sát bờ sông, lợi ích của quy hoạch sẽ khó được chia sẻ rộng rãi cho cộng đồng.

Giữ được nơi ở chưa chắc đã giữ được cuộc sống

Một nội dung quan trọng khác được các chuyên gia đề cập là vấn đề tái định cư và bảo tồn sinh kế của cư dân ven sông. Theo GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc, với những cộng đồng đã sinh sống lâu đời, nơi ở không đơn giản là một căn nhà hay một thửa đất. Đó còn là sự gắn bó với quê hương, nghề nghiệp, tín ngưỡng và những quan hệ xã hội được hình thành qua nhiều thế hệ.

Vì vậy, ông cho rằng cần ưu tiên tối đa phương án tái định cư tại chỗ, tạo điều kiện để người dân tiếp tục duy trì sinh kế và các hoạt động văn hóa. Khi không thể bố trí tại vị trí cũ, việc lựa chọn khu vực lân cận cần tính đến khả năng duy trì những kết nối cộng đồng vốn có.

KTS Phạm Thanh Tùng cũng nhấn mạnh rằng quá trình di dời không thể chỉ giải quyết bằng việc bồi thường nhà và đất. Ông phân tích, cư dân tại các làng ven sông còn sở hữu những giá trị khó quy đổi thành tiền, bao gồm sinh kế, quan hệ cộng đồng và ký ức nơi chốn.

Làng nghề Bát Tràng là một ví dụ. Đối với một hộ làm gốm, căn nhà có thể đồng thời là nơi sản xuất, trưng bày và kinh doanh. Hoạt động nghề nghiệp còn gắn với khách hàng, nguồn nguyên liệu, quan hệ láng giềng và mạng lưới trao đổi giữa các hộ sản xuất. Nếu chỉ bố trí một nơi ở mới mà không duy trì được những điều kiện này, đời sống kinh tế và văn hóa của cộng đồng có nguy cơ bị ảnh hưởng.

Từ góc nhìn văn hóa, TS Nguyễn Viết Chức, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa – Thông tin Hà Nội, cho rằng bảo tồn cần đi cùng phát huy giá trị trong điều kiện phát triển mới. Ông nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng của quy hoạch phải hướng tới nâng cao chất lượng sống của người dân, đồng thời lắng nghe những cộng đồng chịu tác động trực tiếp từ quá trình thay đổi không gian đô thị.

Giá trị của quy hoạch nằm ở khả năng phục vụ cộng đồng

Những ý kiến tại tọa đàm cho thấy định hướng phát triển sông Hồng cần được tiếp cận như một bài toán tổng hợp về hạ tầng, môi trường, văn hóa và xã hội. Trong đó, an toàn thoát lũ là yêu cầu nền tảng, còn khả năng tiếp cận không gian công cộng và duy trì sinh kế là những yếu tố quyết định chất lượng phát triển.

Việc mở rộng không gian cây xanh, công viên và các tuyến kết nối ven sông có thể tạo ra những giá trị lâu dài cho Hà Nội. Tuy nhiên, hiệu quả của quy hoạch cần được đánh giá từ cách những không gian này vận hành trong thực tế, chứ không chỉ qua hình ảnh phối cảnh hay quy mô đầu tư.

Một trục cảnh quan có ý nghĩa khi người dân ở nhiều khu vực có thể tiếp cận thuận tiện, sử dụng thường xuyên và được thụ hưởng những tiện ích công cộng. Tương tự, việc phát triển đô thị sẽ bền vững hơn nếu những cộng đồng lâu đời vẫn có điều kiện duy trì nghề nghiệp, văn hóa và các mối quan hệ xã hội của mình.

Vì thế, khát vọng đưa sông Hồng trở thành biểu tượng phát triển mới của Hà Nội cần được hiện thực hóa bằng những giải pháp cân bằng giữa khai thác và bảo tồn. Đó không chỉ là câu chuyện xây dựng một diện mạo đô thị hiện đại, mà còn là cách thành phố ứng xử với thiên nhiên và những giá trị đã tích tụ trong suốt chiều dài lịch sử.

? GÓC NHÌN REVIEW BẤT ĐỘNG SẢN

Một dòng sông có thể tạo ra giá trị bất động sản rất lớn, nhưng giá trị đô thị không nên chỉ được đo bằng giá đất ven sông. Nếu những tuyến đường mới, công trình cao tầng và khu thương mại phát triển nhưng người dân khó tiếp cận bờ sông, không gian công cộng bị thu hẹp hoặc sinh kế truyền thống bị đứt gãy, lợi ích của quy hoạch sẽ chưa thực sự trọn vẹn.

Với sông Hồng, câu hỏi quan trọng không phải Hà Nội có thể xây dựng bao nhiêu công trình dọc hai bờ, mà là sau khi quy hoạch được triển khai, dòng sông có trở nên gần gũi, an toàn và hữu ích hơn đối với cuộc sống của người dân hay không. Một đô thị hướng sông đúng nghĩa phải để cộng đồng được hưởng lợi từ dòng sông, chứ không chỉ được nhìn thấy nó qua những phối cảnh đẹp.