Sông Hồng có thể làm nên một Hà Nội khác: Khi dòng sông trở thành trục kết nối

Từ một dòng sông chia cắt đến “xương sống” của đô thị

Trong phần lớn lịch sử phát triển đô thị Hà Nội, sông Hồng vừa là nguồn sống vừa là một ranh giới tự nhiên. Bài toán phòng chống lũ, đê điều và thủy văn khiến sự phát triển của thành phố trong thời gian dài tập trung chủ yếu về phía Nam và phía Tây dòng sông.

Theo phân tích của KTS Phạm Thanh Tùng, tư duy này đã thay đổi dần qua các giai đoạn quy hoạch. Quy hoạch chung 1998–2020 nhìn sông Hồng như một trục cảnh quan; đến Quy hoạch chung 2011 tầm nhìn 2050, dòng sông bắt đầu giữ vai trò lớn hơn trong cấu trúc đô thị, cùng định hướng phát triển về phía Bắc và Đông Bắc.

Bước chuyển đáng chú ý trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm năm 2026 là sông Hồng được đặt vào trung tâm tái cấu trúc không gian Hà Nội, trở thành trục cảnh quan – sinh thái – văn hóa – kinh tế. Nói cách khác, câu chuyện không còn chỉ là “làm gì với hai bờ sông”, mà là “sông Hồng sẽ đóng vai trò gì trong cấu trúc của cả thành phố”.

Phát triển sông Hồng không có nghĩa xây kín hai bờ

Đây là ranh giới rất quan trọng giữa hai cách hiểu về quy hoạch. Khi một khu vực ven sông trở thành không gian phát triển mới, thị trường thường nhanh chóng liên tưởng tới quỹ đất, dự án BĐS, cao ốc hay các khu đô thị mới. Nhưng đó không phải toàn bộ câu chuyện được KTS Phạm Thanh Tùng đề cập.

Bãi giữa và bãi ven sông trước hết là một phần của hệ sinh thái: nơi hấp thụ nước khi ngập lụt, tái tạo phù sa, tạo sinh cảnh và điều hòa vi khí hậu. Vì vậy, nguyên tắc được vị kiến trúc sư nhấn mạnh là càng gần dòng nước càng hạn chế công trình cố định; ưu tiên công viên, đường dạo, quảng trường mềm, bến thuyền nhẹ và những công trình có khả năng thích ứng.

Điều Hà Nội cần tránh là hình thành những “bức tường” công trình cao tầng làm đứt gãy tầm nhìn và quan hệ giữa thành phố với dòng sông. Nếu sông Hồng thực sự trở thành trục cảnh quan lớn, giá trị của nó phải đến cả từ những không gian không xây dựng.

Để sông Hồng được “thở”

Hai chữ “được thở” trong bài phỏng vấn rất đáng chú ý. Nó cho thấy quy hoạch sông Hồng không thể chỉ giải bằng kiến trúc và giao thông, mà phải bắt đầu từ đặc tính tự nhiên của chính dòng sông.

Sông Hồng có sự thay đổi mực nước theo mùa, bồi lắng phù sa, xói lở và biến đổi dòng chảy. Một không gian đô thị ven sông bền vững vì vậy phải thích ứng với những quy luật ấy thay vì cố gắng áp đặt một cấu trúc xây dựng cứng lên toàn bộ hai bờ.

Nếu làm được điều đó, những bãi sông, bãi giữa và hành lang xanh không còn được nhìn như phần đất “chưa khai thác”, mà trở thành một loại hạ tầng sinh thái của thành phố. Giá trị của chúng không nhất thiết biểu hiện bằng số mét vuông thương mại có thể xây dựng, nhưng lại tác động trực tiếp đến chất lượng sống của cả đô thị.

Từ “bảo tồn di sản” đến một “bảo tàng sống”

Một Hà Nội khác bên sông Hồng cũng không thể chỉ được tạo nên bởi những công trình mới. Hai bên sông đang tồn tại những làng cổ, bến nước, làng nghề, đình chùa, di tích, không gian nông nghiệp và những lớp đời sống cộng đồng được hình thành qua nhiều thế hệ.

KTS Phạm Thanh Tùng gọi cấu trúc này là một “bảo tàng sống” của văn hóa sông Hồng. Khái niệm đáng chú ý ở chỗ di sản không chỉ là một công trình được khoanh lại để bảo tồn; nó tồn tại trong hoạt động sản xuất, nghề truyền thống, sinh hoạt cộng đồng và những con người vẫn đang sống ở đó.

Vì vậy, nếu tái thiết đô thị làm mất đi cộng đồng đã tạo nên di sản, thành phố có thể giữ được một vài công trình cũ nhưng lại đánh mất chính “đời sống” của di sản ấy.

Người dân ven sông không chỉ là đối tượng giải phóng mặt bằng

Đây có lẽ là phần có chiều sâu nhất trong cuộc trao đổi. Theo KTS Phạm Thanh Tùng, một dự án có thể thành công về kỹ thuật và kinh tế nhưng vẫn chưa thực sự thành công nếu cộng đồng địa phương trở thành nhóm phải hy sinh nhiều nhất nhưng hưởng lợi ít nhất.

Tư duy được đề xuất vì thế là chuyển từ “giải phóng mặt bằng để xây dựng dự án” sang cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm. Tái định cư gần khu vực cũ để không phá vỡ cộng đồng chỉ là bước đầu; quan trọng hơn là tạo cơ hội để cư dân tham gia vào những hoạt động kinh tế mới như du lịch, thương mại ven sông, kinh tế đêm, làng nghề hay nông nghiệp sinh thái.

Khi ấy, người dân không chỉ nhận một khoản bồi thường rồi rời khỏi câu chuyện phát triển. Họ có thể trở thành hướng dẫn viên cộng đồng, nghệ nhân, chủ cơ sở lưu trú, người làm du lịch hay chính những “người kể chuyện sông Hồng”.

GÓC NHÌN REVIEW BẤT ĐỘNG SẢN: Giá trị của dòng sông không tỷ lệ thuận với số mét vuông được xây

Từ góc nhìn BĐS, khi một trục hạ tầng – cảnh quan quy mô lớn xuất hiện, thị trường rất dễ tập trung vào câu hỏi: đất nào hưởng lợi, khu vực nào tăng giá, dự án nào nằm gần trục sông? Nhưng nếu chỉ nhìn như vậy, chúng ta đang thu nhỏ một đồ án mang tính tái cấu trúc đô thị thành câu chuyện giá đất.

Sông Hồng có thể tạo ra giá trị BĐS rất lớn, nhưng nghịch lý là giá trị ấy có thể phụ thuộc vào chính những phần đất không được xây dựng: hành lang xanh, công viên, bãi sông, mặt nước, tầm nhìn, di sản và không gian công cộng. Nếu mọi mét vuông ven sông đều được tối đa hóa bằng công trình, thứ làm nên giá trị khác biệt của khu vực cũng có thể bị chính quá trình phát triển làm suy giảm.

Bởi vậy, thành công lớn nhất của quy hoạch sông Hồng có lẽ không phải biến hai bờ thành một dải đô thị đắt giá. Đó phải là khả năng để dòng sông, thành phố và cộng đồng cùng tạo ra giá trị cho nhau: sông được thở, đô thị được kết nối, di sản tiếp tục sống và người dân địa phương trở thành một phần của tương lai thay vì đứng ngoài tương lai ấy.

Một Hà Nội khác không nhất thiết bắt đầu bằng việc xây thêm thật nhiều. Đôi khi, nó bắt đầu bằng việc biết điều gì nên xây, điều gì cần giữ lại — và điều gì phải dành cho dòng sông được thở.